Op zaterdag 14 oktober 2017 sprak ik in het radioprogramma ‘De Taalstaat’ (NPO Radio 1) over mijn week in tweets. Ik vertelde presentator Jan Beuving onder meer waarom Spaanse Brabander van G.A. Bredero eigenlijk een heel modern stuk is, waarom A.L. Snijders de beste schrijver van ons land is en over de donderdagcolumn van Jonah Falke in De Gelderlander.
Terugluisteren kan hier: https://www.nporadio1.nl/de-taalstaat/onderwerpen/429044-de-digitaalstaat-nick-muller
Van regisseur Pieter Verhoeff (1938) gingen op het Nederlands Film Festival twee producties in première: de documentaire Echt Herman Koch en de speelfilm Tokyo Trial. Wat kijkt, leest en luistert deze cineast als hij niet met film bezig is?
Interview voor het oktobernummer (2017) van HP/De Tijd. Het gehele interview is hier te lezen.
BOEKEN
“Ik was in de beginjaren als regisseur nauw betrokken bij Jiskefet en ken Herman Koch zodoende goed. Omdat ik een documentaire over hem heb gemaakt, heb ik de afgelopen tijd alles van hem gelezen en deels herlezen. Het viel me weer op hoe ongelooflijk clever alles in elkaar zit. Die boeken zijn veel diepzinniger dan menigeen denkt. Het is interessant hoe hij bijvoorbeeld speelt met autobiografische gegevens. In Geachte heer M. zit een beschrijving van de begrafenis van de moeder van een vriendje van een van de hoofdpersonages, waarbij hij details van de begrafenis van zijn eigen veel te jong gestorven moeder heeft gebruikt. In Red ons, Maria Montanelli doet de vader van de hoofdpersoon het met een verschrikkelijke Amsterdam Zuidtrut. Ook uit het leven gegrepen. Herman schept er een sardonisch genoegen in om verwarring te scheppen. Hij is, bijvoorbeeld in interviews, even openhartig als dubbelzinnig. Griet Op de Beeck heeft hem eens gevraagd: ‘Als ik jouw boeken nu heel goed en grondig lees, leer ik jou dan echt kennen?’ Waarop hij aarzelend antwoordde: ‘Ja, ik denk het wel.’ Maar dan moet je wel zelf uitzoeken wat echt is en wat niet. Het is jammer dat hij als schrijver door de instituties niet serieus genomen wordt. Ik sprak een jaar geleden met een literatuurcriticus die zei: ‘Koch schrijft geweldig, maar hij zal nooit de P.C. Hooftprijs winnen.’ Als je niet ernstig bent, tel je niet mee. Humor wordt gewantrouwd.”
FILM
“We gaan eens per week met een groep mensen naar de film, waardoor ik de belangrijkste films die er door het jaar heen verschijnen wel zie. Laatst zijn we naar de documentaire over de schrijver James Baldwin geweest: I Am Not Your Negro. Prachtig gemaakt. Baldwin was een tengere zwarte man, die ook nog eens homoseksueel was. De film gaat over een nooit voltooid boek dat hij zou schrijven over zijn drie vermoorde vrienden Malcolm X, Medgar Evers en Martin Luther King. De maker van de film verbindt dat heel mooi met het racisme van nu. Genderbende van de pas aan de filmacademie afgestudeerde Sophie Dros vond ik ook een fantastische documentaire. Het gaat over een aantal mensen die noch man noch vrouw willen zijn. Ze spelen met hun identiteit. Er zit bijvoorbeeld een heteroseksuele jongen in die qua uiterlijk heel vrouwelijk is, maar wel naar het café gaat om met een biertje in de hand naar een voetbalwedstrijd te kijken. Doordat de scenes soms minutenlang duren en de camera niet beweegt, blijf je maar uitgedaagd worden om te kijken. Het is lang geleden dat ik zo’n goede documentaire heb gezien. En dan is het ook nog eens een debuut.
“Get out vond ik ook een indrukwekkende film. Het gaat over een donkere jongen die bij zijn kersverse schoonouders op bezoek gaat en daar met open armen wordt ontvangen. Langzamerhand komt hij erachter dat ze iets macabers met hem van plan zijn. De film krijgt zo op den duur alle kenmerken van een horrorfilm, maar dat is het niet – het gaat hier om de horror van de verziekte samenleving. Die vermenging van maatschappijkritiek en horror is geniaal. Mijn favoriete film van de laatste jaren is Toni Erdmann (van Maren Abe), een Duitse film met Sandra Hüller in de hoofdrol. Het is geestig, warm, menselijk en realistisch. Het gaat over een man van in de zestig die een beetje mislukt is. Zijn carrière ging niet goed, zijn vrouw is bij hem weg en dan gaat zijn hond ook nog eens dood. Om opnieuw contact met zijn dochter te krijgen, die suggereert een succesvol leven te leiden als consultant voor een oliemaatschappij, reist hij haar achterna. Hij vermomt zich voortdurend, maar zij heeft al snel door dat hij het is en langzaam zie je haar ontdooien. Heel ontroerend, heel komisch ook, zonder dat het er dik bovenop ligt.
“Een film waar ik naar uitkijk is The Square, die dit jaar in Cannes de Gouden Beer heeft gewonnen, van regisseur Ruben Östlund. In zijn film Turist deed hij me door zijn statische shots en thematiek sterk denken aan de Japanse filmer Ozu. Allebei portretteren ze met lange shots het alledaagse familieleven. In Turist zien we een gezin op vakantie in de bergen. Als een lawine het terras waarop ze zitten dreigt te verwoesten, rent de vader weg. De lawine blijkt het terras echter te missen. Hij komt terug en doet alsof er niets aan de hand is, maar zijn vrouw en kinderen weten: papa heeft ons in de steek gelaten. En hoe ze dat verwerken, daar gaat de film over. De drie beste films die ik ken? Dat is lastig. Goede films zijn vaak films van mensen die je niet moet proberen na te doen. Die hebben zo goed begrepen wat een film moet zijn en wat je met een film kunt doen… Andrej Tarkovksi is zo’n regisseur. Zijn De spiegel en Stalker zijn verbazingwekkend. Of David Lynch met Blue Velvet. Toni Erdmann is toch ook wel mijn toptien van beste films binnengeslopen. Ik houd van deze films omdat ze van zo’n menselijkheid zijn, zonder de mens te idealiseren. De mens deugt niet, maar de pogingen van mensen om elkaar te bereiken, worden op een buitengewoon ontroerende manier gebracht.”
Café Merleyn in Doetinchem, het café waar ik sinds mijn zeventiende bijna wekelijks kwam, sloot op 30 september 2017 zijn deuren. Voor De Gelderlander schreef ik een ode.
“De mens is een schemerdier”, schrijft bioloog Midas Dekkers in zijn nieuwste boek Volledige vergunning. “Zou je hem in een tuincentrum kunnen kopen dan stond er ongetwijfeld ‘halfschaduw’ op zijn etiket.” Het boek brengt een ode aan de bruine kroeg. Het ouderwetse dranklokaal dreigt namelijk langzaam maar zeker uit het straatbeeld te verdwijnen. Een hip koffietentje of een luxe bar komt er meestal voor in de plaats.
In de week dat dit boek verschijnt, sluit ironisch genoeg ook mijn stamkroeg zijn deuren. Oplopende lasten en teruglopende baten noopten de uitbater de tap dicht te draaien. Dit schemerdier heeft na vandaag geen drinkplaats meer. Een hele kudde schemerdieren raakt met mij ontheemd. We moeten noodgedwongen op zoek naar een nieuwe stam en een nieuwe kroeg.
Aan mijn vrienden, met wie ik hier vele jaren vele nachtelijke uurtjes heb doorgebracht, vroeg ik laatst wat ze het meest gaan missen aan Merleyn. “Het gebouw”, antwoordde de een. “De mensen”, zei de ander. “Het bier in ieder geval niet. Dat was er de laatste tijd niet te zuipen”, bromde een derde. De meningen waren kortom verdeeld.
Ik heb het gebouw altijd gezien als een metafoor voor de mensen die er komen: het is een vrijstaand pand aan de rand van de straat – een outsider. ‘Licht vervallen’ zou je daar nog aan toe kunnen voegen. De inrichting voldoet aan de belangrijkste kenmerken van een bruine kroeg: het is oud en doorleefd en nooit is er iets veranderd. De vloer is tot op de nerf versleten, de stoelen zijn gammel en in het toilet heb je dikwijls natte zolen. En dat is juist ook de charme van ons kroegje. Dekkers noemt dat morsige karakter in zijn boek heel mooi “een verzoening met de vergankelijkheid in een tijd dat alles wit moet zijn.” In één eikenhouten vloerplank van Merleyn zit meer sfeer dan in heel 22-24.
En dan de mensen. Allereerst is daar Suzan, ons baken in de nacht, de vriendelijke bardame zonder wie het café al jaren eerder zou zijn gesloten. Met haar aanstekelijke vrolijkheid verwarmt ze de hele kroeg. De vele paradijsvogels (eerder nachtdieren dan schemerdieren) die er rondfladderen gedijden het best als zij achter de toog staat.
Ook die zal ik missen: de schipper die uit angst voor heimwee de moed niet heeft om uit te varen, Ome Roon, die we jaren geleden hebben leren kennen toen hij een kerstbal aan zijn tepelpiercing hing en die jarige zwerver – wat is er van hem geworden? Jaren geleden kwamen we hem tegen. Op oudejaarsavond. Hij zat alleen aan de bar en we raakten aan de praat. Hij vertelde dat hij door een ziekte niet meer wist op welke dag hij jarig was en daarom zijn verjaardag maar op oudejaarsavond vierde. Hij had wat geld opzij gezet om het nieuwe (levens)jaar in een verwarmde kroeg in te luiden. Vlak voor sluitingstijd hoorden we een doffe dreun. De zwerver was straalbezopen achterstevoren van zijn kruk gekukeld. Twee mannen tilden hem naar buiten om hem weer bij zinnen te brengen. Daar verdween hij, toen ze even naar binnen waren om hun jas te pakken, als een dief in de nacht.
“Genot komt niet uit een glaasje”, lees ik in Volledige vergunning. In Merleyn was dat soms letterlijk waar. Het bier leek er af en toe wel bedorven. Aan de andere kant was dat ook niet de reden dat we daar kwamen. “Drinken kun je thuis ook, praten doe je de hele dag, je tijd kun je overal verdoen”, staat een paar regels verder, “maar in het café overvalt je een behaaglijkheid die je snel vrede met de wereld doet sluiten. Je versmelt. Voor je het weet lijkt het geluk toch binnen handbereik.” Geluk komt dan misschien niet uit de tap – een tap helpt wel. Waar de glazen worden gevuld worden de hoofden geleegd. Natuurlijk zijn er andere kroegen waar ik mijn genoegen kan zoeken, maar nergens voel ik me zo geborgen als in Merleyn. Geen fauteuil kan op tegen de gammele stoelen in Merleyn. Geen honderd barvrouwen kunnen op tegen Suzan. Geen speciaalbier kan op tegen het bier dat hier geschonken wordt. Ik voel me er thuis zonder het te zijn. Nog heel even. Als ik zondagochtend in de schemer naar huis fiets ben ik dakloos.
Met een nieuwe roman (Kolja) en een zelfgemaakte toneelbewerking van zijn boek De man van je leven heeft Arthur Japin de afgelopen maanden bepaald niet stilgezeten. Wat leest, luistert en ziet hij als hij niet aan het schrijven is?
(Interview in het septembernummer van HP/De Tijd, 2017.)
BOEKEN
“Een boek dat van grote invloed is geweest op mijn leven en werk, is Hadrianus’ gedenkschriften van Marguerite Yourcenar. Toen ik begin jaren tachtig samen met Rosita Steenbeek naar Rome ging, in de hoop dat we bij Fellini in een film zouden komen, zei iemand tegen ons: jullie moeten Hadrianius’ gedenkschriften lezen en in Tivoli zijn villa bezoeken. We zouden in de stad allemaal dingen vinden die in het boek voorkomen. Dus ik nam dat boek mee en las het daar. Het was de periode in mijn leven dat ik eigenlijk wel wist dat ik geen acteur wilde worden, maar niet wist wat ik wel moest gaan doen. Uiteindelijk ging ik schrijven, wat tien jaar later resulteerde in De zwarte met het witte hart. Een Franse recensent schreef dat het deed denken aan de boeken van Yourcenar, terwijl ik die link zelf helemaal niet had gelegd. Achteraf bezien doe ik inderdaad wat zij doet in Hadrianus’ gedenkschriften en in haar andere boeken – Het hermetisch zwart bijvoorbeeld, dat misschien nog wel mooier is. Je neemt een persoon uit de geschiedenis en maakt die menselijk. En door die menselijke ogen bezie je een heel tijdsgewricht.”
MUZIEK
“Ik heb voor Kolja veel en goed naar Tsjaikovski geluisterd. Zijn Zesde symfonie (Pathétique), een stuk dat veel afscheid in zich herbergt, speelt in het boek een rol, omdat het een week voor de mysterieuze dood van de componist in première ging.Daar gaat het boek ook over: hoe is hij werkelijk aan zijn eind gekomen? Doordat ik me zo in hem ben gaan verdiepen, ben ik ook anders naar zijn muziek gaan luisteren. Je hoort de wanhoop van niet mogen zijn wie je bent, het altijd op zoek zijn naar verboden passie en de frustratie die zijn homoseksualiteit met zich meebracht. Bij geen enkele componist hoor je die lust en wanhoop zo sterk als bij hem.”
FILM
“Een film die echt invloed op mij had… echt invloed op mijn leven… dat zijn er meerdere. Als ik als kind bijvoorbeeld Cabaret met Liza Minelli niet had gezien of The Sound of Music met Julie Andrews of Funny Girl met Barbra Streisand, dan had ik het niet gered. Dat waren essentiele films om te overleven. In ieder zit een moment waarop de hoofdfiguur totaal aan de grond en in de put zit. Dan begint ergens een viool te spelen en begint hij of zij te zingen: maar dit laat ik niet gebeuren, ik vecht terug om te worden wie ik zijn moet en dat moet de wereld maar accepteren. Zo komen ze uit hun diepe dal naar buiten, dansend, en op straat dansen alle mensen met hen mee. Aan die totaal onwerkelijke gedachte van hoop houden tegen beter weten in – want dat is het – heb ik uiteindelijk meer geloof gehecht dan aan mijn werkelijkheid. Dat is mijn redding geweest.”
Het gehele interview leest u in de papieren HP/De Tijd of op Blendle.
In de zomer van 2008 bracht ik met mijn beste vriend en trawant Brian van der Vegt een bezoek aan het atelier van Dick Bruna in de Jeruzalemstraat in Utrecht.
Voor een serie interviews die ik voor een fictieve schoolkrant maakte (als je geen schoolkrant hebt moet je er als nieuwsgierige jongeling maar een verzinnen) stelde ik hem wat vragen. Het interview is tezamen met andere interviews die ik die zomer hield tot mijn grote spijt verloren gegaan. Een gecrashte harde schijf wiste zomaar mijn eerste schreden op het interviewerspad.
Van het bezoek herinner ik mij slechts flarden. Ik weet nog dat zijn atelier veel kleiner was dan ik me had voorgesteld. De ruimte rook naar mijn basisschool. (Dat zal de plakkaatverf zijn geweest. Of beeldde ik het me in en riepen de afbeeldingen van nijntje die geurherinnering op?) Overal stonden kwasten en potloden. In verschillende lades bewaarde hij tekeningen. Naast een boekenkast met daarin vele honderden nijntjeboeken – soms in talen waarvan ik nog nooit had gehoord – stond een kast waarin hij de fanmail die hij vanuit de hele wereld ontving trots had uitgestald. Zijn ogen glunderden toen hij vertelde dat hij dagelijks tientallen brieven en kaartjes van kinderen ontving.
Van het interview zelf herinner ik mij ook nog slechts een peer antwoorden. Hij vertelde onder meer dat hij, hoewel hij toen al tachtig jaar oud was, zeven dagen per week op zijn atelier was, vaak minimaal acht uur per dag. Zijn grootste angst was dat hij niet meer kon tekenen. De lijnen begonnen al iets meer te bibberen dan voorheen. Soms hield hij een kwast met twee handen vast om toch een strakke lijn te trekken. Het moeilijkst om te tekenen vond hij de ogen van nijn – dat kwam allemaal heel precies. Hij vertelde dat hij hoopte dat hij nog lang geestelijk en lichamelijk in goede gezondheid zou verkeren en nog minimaal tien jaar dagelijks naar zijn atelier kon fietsen. Als ik een keer tijd heb zal ik proberen om wat van mijn oude aantekeningen uit te werken en een langer verhaal te schrijven.
Ter gelegenheid van de negentigste geboortedag van Dick Bruna (1927 – 2017) zet ik een selectie van de fotoserie online. Het atelier aan de Jeruzalemstraat is inmiddels ontmanteld en een op een gereconstrueerd in het nijntje museum in Utrecht. Zijn fiets staat er voorgoed op slot.
Foto’s: © Nick Muller, 2008.
Televisiepresentator, programmamaker en producent Ivo Niehe (71) is vooral bekend van zijn TV Show, die hij sinds 1981 presenteert. In augustus gaat zijn toneelstuk Drs. Down! in première. Wat kijkt, leest en luistert hij zoal in zijn vrije tijd?
(Interview voor het dubbeldikke zomernummer van HP/De Tijd, 2017)
BOEKEN
“Het laatst gelezen boek is de biografie van Barry Hay. Ik lees nooit iets in één adem uit, maar dit boek heb ik niet weggelegd.
In de eerste plaats omdat het geweldig is geschreven. Ik kende Sander Donkers niet, maar zo hoor je een biografie te schrijven. En dan dat verhaal. Dat is een leven geweest, zeg. Een man die gered is door de toevallige ontmoeting met een hond.
Als je het verhaal terugbrengt tot bijna niks, dan is het dat. En dan het verhaal van zijn vrouw die met medeweten en zelfs instemming van haar moeder misbruikt is op haar zesde, het hele traject van ellende doormaakt en daar zo sterk uit komt… Hay is echt, en dat klinkt misschien cultureel onverantwoord, een van de beste boeken die ik in tijden heb gelezen. Nu herlees ik 1984 van George Orwell. En dan val je toch – los van de dingen die helemaal niet kloppen, maar dat is ook leuk – van de ene verbazing in de andere. Orwell voorziet bijvoorbeeld dat in de toekomst alles wordt gecontroleerd. En kijk waar we zijn. Je kunt geen mail meer versturen of er kijkt wel iemand over je schouder mee. Je wordt krankzinnig van het gevoel van onveiligheid. Ik sta bijna op het punt om mensen gewoon weer brieven te schrijven, want dan weet ik tenminste zeker dat de brief alleen gelezen wordt door degene voor wie die bestemd is.”
“Het zal je niet verbazen: bijna al mijn voorkeuren – dat stelde ik tenminste vast toen ik je vragen las – hebben te maken met mijn werk. Hay heb ik gelezen omdat ik Barry en Sandra Hay heb geïnterviewd voor de TV Show. Als ik hem niet had gesproken, had ik dat boek waarschijnlijk nooit gelezen. Nooit meer slapen van W.F. Hermans is een van de mooiste boeken die ik ken – ook gelezen voor werk, omdat ik destijds een van de weinigen was die Hermans thuis in Parijs mocht interviewen. Het is een heel lang verhaal hoe dat gesprek tot stand kwam, helemaal niet interessant voor deze rubriek, maar laat ik er dit over zeggen. Na afloop van het interview – het was een mooi gesprek geworden, want hij gaf zich wel – kreeg ik een boek van hem cadeau. Voorin had hij geschreven: ‘Voor Henk, voor al je moeite.’ Nou, dat zegt alles ongeveer, hè. Onder professoren vond ik trouwens minstens even leuk. De boosheid tegen het academische establishment vond ik om te smullen. Ik weet niet of jij dit nog weet, maar onder de naam Age Bijkaart had hij jarenlang een wekelijkse column in Het Parool waarin hij ook tekeerging tegen die wereld. Dat was eigenlijk een vervolg op dat boek, ook heerlijk om te lezen. Het was een boze man, in vele opzichten. (…)”
BEELDENDE KUNST
“Het desolate, wat mij in Nooit meer slapen bijvoorbeeld zo aanspreekt, waardeer ik in alle kunst. Kunst moet je de ruimte geven om er zelf iets mee te doen. Neem de schilderijen van Edward Hopper, daar kun je zoveel op invullen… Sting zei ooit, en misschien vind je het een gekke vergelijking: ‘Wij componisten schrijven om de stilte heen.’ Hopper maakt kunst om de stilte heen. Malevitsj doet dat ook. Toen ik eens bij Roald Dahl thuis was, een grote verzamelaar van het werk van Malevitsj, bedacht een redacteur de meest geniale vraag die ik ooit heb mogen stellen: ‘Do you exercise your fantasy on those paintings?’ En het antwoord was instemmend. De schilderijen gaven hem de ruimte om zelf te creëren, ze dwongen hem zelfs daar toe”
“Mijn belangstelling voor kunst komt voort uit de mensen die het maken. Als ik de kunstenaar interessant vind, vind ik zijn werk waarschijnlijk ook interessant. Jeroen Krabbé is zo iemand. In mijn ogen is hij een van de meest geniale schilders die we ooit hebben gehad. De negen portretten die hij van zijn grootvader Abraham Reiss heeft gemaakt, die in Sobibor is vermoord, gaan door merg en been. Ik krijg er weer tranen van in mijn ogen. Jeroen heeft heel lang niet durven exposeren in Nederland. Hij had geen zin in alle kritiek. ‘Jij bent een acteur, dus jij hoort niet te schilderen,’ werd er gezegd. Toen ik jaren geleden eens bij hem thuis kwam en een door hem geschilderd portretje van het mannenkoor van Dalfsen zag hangen, een piepklein schilderijtje waarop hij vijftien mensen heel precies had geschilderd, dacht ik: wie twijfelt aan zijn techniek en talent, moet dit even bekijken.
“De scheiding der geesten is duidelijk zichtbaar in Nederland. Dat merkte ik ook toen mensen uit de chique toneelwereld zich aan Drs. Down! committeerden. Die zeiden: we moeten wel rekening houden met tegenwind, want jij hebt het geschreven. Dat vind ik wonderlijk. Dat merkte ik ook toen we met ons productiekantoor een zevendelige serie over Jaap van Zweden maakten. Daar heb ik trouwens niets aan gedaan, behalve dat ik zijn vertrouwen heb gewonnen en dat we inmiddels ook grote vrienden zijn geworden, maar toch ligt er dan een soort stigma op. Die serie kwam bij iedereen ongeloofl ijk hard binnen. Zelfs mensen bij de NPO zeiden: dit is een van de mooiste dingen die wij in jaren op dit terrein hebben gedaan. En dan merk je opeens de keiharde scheidslijn tussen de grachtengordel en de rest. Hoge cultuur toegankelijk maken voor een breed publiek wordt door ‘de elite’ als minderwaardig gezien. (…)”
FILM
“(…) Dustin Hoff man vind ik de allerbeste acteur van allemaal, omdat hij zo ongeveer alles kan spelen. Bovendien is hij de alleraardigste man die ik in veertig jaar van mensen ontmoeten ben tegengekomen.
Het is een ongelooflijk open, sympathieke en intelligente man. Hij dringt zich in films nooit op als speler. Nooit bekruipt je het gevoel dat hij denkt: kijk mij eens goed spelen. In Rain Man, waarin hij een autistische man speelt, is hij ongelooflijk. Van zijn films blijven me altijd beelden bij. Als ik aan The Graduate denk, zie ik hem nog bij die kerk met dat hoge raam staan. In Kramer vs. Kramer zie ik hem nog op zijn hurken zitten terwijl dat kindje op hem afloopt. Dat zo’n beeld je jaren later nog bijblijft, zegt wel iets over de kwaliteit van zo’n film. Robin Williams was een goede tweede. Vooral in Awakenings vond ik hem geniaal. Maar, en dat moet je maar even opschrijven, er is heel veel te genieten in de kunsten en ik vind dat je mensen ook moet stimuleren om dat te doen. Het is niet alleen de sportpagina’s en de politieke ellende. De tweede werkelijkheid van cultuur is een geweldige ontsnapping uit alles wat er aan de gang is. Ik heb weleens gezegd, en dat is wel een leuke zin, want hij is echt van mezelf: als ze in de politiek de verbale statements naar elkaar zouden zingen, zou de wereldvrede een stuk dichterbij zijn. Als vrouwen eindelijk eens aan de macht zouden komen trouwens ook.”
Neelie Kroes (1941) is net van Wassenaar naar Amsterdam verhuisd. Na een ‘krankzinnig leven’ komt de voormalige eurocommissaris nu in wat rustiger vaarwater. Eindelijk is er wat meer tijd voor de kunsten – wat leest, luistert en ziet zij als niet aan het werk is?
(Interview voor HP/De Stijl, juli 2017)
LEZEN
“U vroeg welk boek ik als laatste gelezen had, maar ik moet even een kleine aanloop nemen om die vraag te beantwoorden. Ik ben de afgelopen dagen verhuisd van een groot huis in Wassenaar naar een appartement in Amsterdam. Ik had een prachtig huis met een grote tuin, maar het was er ook heel eenzaam. Nadat ik afgelopen zomer gestalkt was, zei mijn zoon, die in Amerika woont: ‘Als je nu geen actie onderneemt en een appartement zoekt, dan laat ik je opsluiten.’ En toen vond ik via een vrind een appartement met een afgesloten oprit en een doorman, vlak bij het Museumplein.
Eerst sloeg ik overigens niet zoveel acht op die stalker. Natuurlijk is het vervelend als een of andere dwaas op onmogelijke tijden bij je langs komt, en het was ook heel indringend, maar dat komt wel vaker voor als je een publieke figuur bent. Zo’n man doet niets, zei ik. Tot mijn zoon daarop reageerde met: ‘Dat zei Els Borst ook.’
Dat vond ik een goed argument. Je hoeft maar net de verkeerde te treffen. Daarom heb ik de afgelopen dagen tig dozen met boeken uitgepakt. Maar het boek waar ik in bezig was, over Travis Kalanick, de oprichter van Uber, kon ik niet meer vinden. Dus ik moet u de titel schuldig blijven. Ik ben het boek aan het lezen omdat ik zelf betrokken ben bij Uber en hem dus persoonlijk ken. Veel dingen die ik in het boek las, zijn een bevestiging van wat ik al wist: hij is een geniale jongen, buitengewoon strategisch en iedereen mijlenver vooruit, maar zijn emotionele intelligentie is wat minder ontwikkeld.
“Ik heb de volgens sommigen verschrikkelijke gewoonte om een boek, als het te dik is, met een broodmes doormidden te snijden. Dan is het makkelijker te lezen. Anders is zo’n boek zo zwaar. Als ik aan boord van een vliegtuig om een broodmes vraag, zeggen ze vaak: ‘Ik kan uw brood ook wel snijden?’ Als ik dan uitleg wat ik ermee wil doen, kijken ze me even raar aan en pakken dan een mes. Eenmaal thuis zet ik de twee helften keurig naast elkaar in de kast. De boeken van Elena Ferrante staan bijvoorbeeld zo in de kast. Wat is zij goed. Elke keer als ik hoorde dat er een volgend deel van haar Napolitaanse romans uitkwam, ijlde ik naar de boekwinkel en kocht het. Inmiddels zijn er vier delen. Het gaat over de levenslange vriendschap tussen twee vriendinnen die beiden zijn geboren en getogen in Napels. De families, de intriges, de Italiaanse gemeenschap… Het is Bertolucci op schrift. Ik vind dat heel erg mooi, maar mijn zusje, dat ook graag leest, vindt het helemaal niets. Smaken verschillen. Connie Palmen vind ik ook een aanrader. In haar laatste boek, Jij zegt het, neemt ze het voor de man op, de dichter Ted Hughes. Dat vind ik fascinerend. Het is natuurlijk heel voor de hand liggend om het als vrouw voor een vrouw op te nemen, in dit geval Sylvia Plath, maar dat doet ze niet. (…)”
FILM
“(…) De laatste film die ik heb gezien is Hidden Figures. Ik kende het verhaal al door het gelijknamige boek, dat ik in één adem heb uitgelezen. Het vertelt het verhaal van drie zwarte vrouwen die in de jaren zestig voor de NASA werkten. Het was de tijd van de rassenstrijd. Het was ook de tijd dat het nog helemaal niet vanzelfsprekend was dat vrouwen, laat staan Afro-Amerikaanse vrouwen, een carrière hadden. Dankzij hen lukte het John Glenn in 1962 om als eerste Amerikaan in een baan om de aarde te vliegen. Hij zei later in interviews dat als die drie vrouwen er niet waren geweest met hun berekeningen, hij nooit de ruimte in had durven gaan. Het is goed dat dit soort verhalen verteld worden. Dat ook eens wordt belicht hoe bepalend vrouwen zijn geweest bij belangrijke momenten in de geschiedenis.
“Amour vond ik een heel ontroerende film. Het gaat over een bejaard stel, een man en een vrouw, twee gepensioneerde muziekdocenten. Ze wonen in een oud appartement in Parijs. Op een gegeven moment krijgt de vrouw een hersenbloeding. Haar man gaat voor haar zorgen, maar als ze gaandeweg de film steeds verder aftakelt, wordt dat een steeds moeilijkere taak. Hij besluit het heft in eigen handen te nemen: hij smoort haar met een kussen en pleegt zelfmoord. En hoe afschuwelijk die daad op het eerste gezicht ook lijkt, je begrijpt hem. Ook hier wordt iets abstracts als euthanasie door kunst heel invoelbaar gemaakt. Je blik op het onderwerp wordt verbreed en verdiept. Still Alice is ook zo’n film. Julianne Moore speelt een hoogleraar die op jonge leeftijd gediagnosticeerd wordt met alzheimer. Van een vrouw die midden in het leven staat en overal en nergens lezingen geeft, verandert ze in een vrouw die niets meer kan. Eén beeld uit de film zal ik nooit vergeten: ze staat voor de commode waarin de pillen liggen waarmee ze een eind aan haar leven kan maken. En net als ze op het punt staat om die pillen in te nemen, belt er iemand aan en vallen de pillen op de grond. Ze gaat naar beneden om te kijken wie er aan de deur staat, maar raakt de draad dan kwijt en weet niet meer dat ze die pillen in wilde nemen. Ook dat is weer voer voor discussie: je kunt zeggen: ik neem het heft in eigen hand, ik wil mijn familie daar niet mee opzadelen, maar wanneer doe je het dan? Pas als het zo erg is dat je niet meer weet waar de pillen liggen? Dan is het al te laat.”
BEELDENDE KUNST
“Ik heb zelf ook wel wat kunst, maar niet veel. Ik had een kunstwerk waar ik heel erg trots op was, maar dat heb ik net weggegeven aan mijn zoon, omdat ik er geen plaats meer voor had. Toen ik klein was, ging ik met mijn ouders, zusje en broertje naar het Kröller-Müller Museum. Daar stond een creatie van licht materiaal dat bewoog in de wind die ik zo mooi vond, dat ik dacht: als ik later groot ben en ik heb geld, dan wil ik zoiets kopen. Enfin. Ik werd groot, maar inmiddels was de kunstenaar, George Rickey, zo bekend geworden dat zijn werk onbetaalbaar was geworden. Toevalligerwijs was mijn oud-hoogleraar Piet Sanders, die tevens een beroemd kunstverzamelaar was, bevriend met hem. Hij regelde een ontmoeting, zodat ik tegen een gunstig tarief een van zijn werken kon kopen. Ik herinner me die ontmoeting nog goed.
Rickey woonde ergens in de buurt van Boston. Het was in maart, de lucht was strakblauw, en er was een enorme wind – want het was een vrij vlak landschap. Ik stapte voor zijn huis uit de auto en zag honderden bewegende beelden. Ik waande me Alice in Wonderland. Zijn atelier was een hele grote schuur met allemaal lasapparatuur, een soort smidse. Opeens ging de deur open en kwam er iemand binnen in een blauwe overall. George Rickey. Hij liep gebogen; het enige wat ik zag, was een grote bos grijs haar. Toen keek hij op. Ik had nog nooit iemand gezien met zulke prachtige ogen. En al was hij toen al in de negentig – alle leeftijd viel weg. Die middag heeft hij mij zijn werk laten zien en ik kocht een van zijn beelden. Het was zo gezellig dat hij op een gegeven moment zelfs vroeg of ik zin had om te blijven logeren. Ik had nog een ander programma, maar achteraf denk ik: waarom heb ik dat niet gedaan? Ik had eigenlijk alles moeten cancelen. Ik heb jaren van dat beeld genoten. Maar toen ik ging verhuizen naar een huis zonder tuin, moest ik het weggeven. Je kunt het moeilijk op je balkonnetje zetten. Dan word je krankzinnig. Daarom zei mijn zoon: als je echt van me houdt, dan geef je het nu aan mij. En nu is het beeld dus weer onderweg terug naar Amerika.”
Het gehele interview met Neelie Kroes leest u op Blendle.
Raemon sluiter (39) is niet weg te slaan van de tennisbaan. Na een profcarrière van dertien jaar is hij nu als coach van Kiki Bertens al succesvoller dan toen hij zelf tenniste. Een zonnig gesprek met de zelfbenoemde ‘schijtlollige ex-tennisser’ uit Rotterdam.
(Interview voor het julinummer van Playboy, 2017.)
Hoe ziet jouw zomer eruit?
Vanaf begin juli zitten we hopelijk twee weken in Londen voor Wimbledon, daarna hebben we een toernooi op gravel in Gstaad, gevolgd door een toernooi op gravel in Båstad. Dan hebben we een week vakantie, vervolgens gaan we een paar dagen trainen en dan vertrekken we naar Amerika voor een trip van vijf weken die we afsluiten met de US Open. En dan zitten we alweer in de eerste of tweede week van september.
Je bent de tenniscoach van ’s lands grootste tennisster Kiki Bertens. Wat is de belangrijkste taak van een coach eigenlijk?
Dat hij te allen tijde het maximale uit de speler probeert te halen. In mijn geval doe ik dat door veel te praten. Ik ben er heilig van overtuigd dat als een speler niet weet waar zijn problemen liggen en enkel de instructies van de coach opvolgt, je het probleem nooit helemaal weggewerkt krijgt. Ik zeg niet: ‘Goh, doe eens dit of doe eens dat’, maar: ‘Goh, is dit misschien een goede manier om het probleem op te lossen, of denk je dat die andere manier beter werkt?’ Natuurlijk gaat iemand door deze manier van werken weleens op zijn snufferd, maar dat moet je als coach ook laten gebeuren. Ze zeggen dat je leert fietsen door alle keren dat je valt, maar dat is met tennissen ook.
Ben je miljonair?
Nee. Ik heb 1,7 miljoen dollar en een beetje achter mijn naam staan als career prize money, verdeeld over een periode van twaalf jaar, waarbij de competities die ik heb gespeeld en de sponsorinkomsten niet zijn meegerekend. Dat is overal terug te lezen. Maar dat bedrag heb ik er niet aan overgehouden. Ik heb, net als Kiki, onkosten moeten maken. Zo heb ik tien seizoenen fulltime een coach in dienst gehad die ik overal mee naar toe nam. Die kost te ongeveer een ton per jaar, inclusief reiskosten en hotelkamers die je moet betalen. Daarnaast heb ik altijd gewoon braaf belasting betaald in Nederland, dus ik ben helaas geen miljonair geworden van het tennissen.
Verdient je vriendin (Fatima Moreira de Melo) meer met pokeren dan jij met coachen?
Ik denk dat als we alles bij elkaar optellen, zij meer verdient dan ik. Maar dat weet ik niet zeker. Het is niet dat we het daar over hebben.
In het voetbal geldt: sex voor de wedstrijd is verboden. Hoe zit dat bij tennis?
Niemand houdt zich aan die regel. Ook niet in het voetbal. Ik hoorde van vrienden weleens dat ze op zaterdagavond Feyenoord-spelers tegen waren gekomen in De Après Skihut in Rotterdam. Dan was ik helemaal opgefokt, want ik dacht: jongens, jullie moeten morgen voetballen! Op zo’n avond gingen ze dan ook wel met een meisje naar huis, hoorde ik dan, en daar zullen ze vast niet een potje geyahtzeed hebben. Dus nee, die regel is bullshit. In het tennis zal dat net zo goed gebeuren. Ik weet zeker dat ik het zelf ook weleens een dag voor de wedstrijd heb gedaan.
Lees het hele interview op Blendle.
Samen met Aisha Scheuer, de drijvende kracht achter de razend populaire Facebookpagina Dit Is Waarom Mensen Op Twitter Zitten (diwmotz), werk ik momenteel aan de eerste twitterbloemlezing van Nederland.
Dit Is Waarom Mensen Op Twitter Zitten – Nederland in 500 en enige tweets verschijnt op 17 oktober 2017 bij uitgeverij Nieuw Amsterdam. Uit de najaarscatalogus:
“In Dit Is Waarom Mensen Op Twitter Zitten zijn de beste tweets uit ons taalgebied verzameld. Het is een hilarisch zelfportret van Nederland door de ogen van Nederlanders, met onderwerpen die eenieder zal herkennen.
* Ik heb net bij de IKEA ontbeten en nu heb ik een schroefje over. Wat moet ik doen?
@jsteenwelle
* Een oranje paraplu noem je gewoon een plu d’orange.
@moriesbel
* Reclamespot over de ziekte van lyme wordt waarschijnlijk een tekenfilm.
@RWLamers
Dit is zomaar een greep uit de duizenden tweets die vanuit ons land dagelijks de wereld in worden gestuurd. En daar zit veel moois tussen: de zelf- bedachte grappen, woordspelingen en aforismen zijn bij vlagen briljant. Aisha Scheuer behoedt op haar website de beste tweets voor de vergetelheid. En met succes: haar platform Dit Is Waarom Mensen Op Twitter Zitten is een begrip geworden. Maandelijks zien meer dan een miljoen mensen haar selectie van het beste van Twitter.
Aisha Scheuer (1981) richtte in 2013 de inmiddels razend populaire website Dit Is Waarom Mensen Op Twitter Zitten op. Nick Muller (1992) is freelance journalist en fanatiek twitteraar. Eerder stelde hij de poëziebloemlezing Gedichten die mannen aan het huilen maken samen.”
Zeker weten dat je een exemplaar hebt? Het boek reserveren kan hier alvast.
Wat is het beste boek uit het Nederlands taalgebied dat niemand heeft gelezen? HP/De Tijd vraagt, net als vorig jaar, ruim twintig lieden uit het boekenvak naar het boek waarvan zij vinden dat het onterecht weinig is gelezen of in de vergetelheid is geraakt.
(Voor de website van HP/De Tijd, juni 2017.)
Meer lezen over De 21 beste boeken die u nooit heeft gelezen
Nick Muller 